Trong xu thế dịch chuyển của ngành du lịch toàn cầu, việc tìm về những giá trị nguyên bản đang trở thành thấu kính mới để đánh giá sự thành công của một điểm đến. Tại Quảng Ninh, sự hiện diện của Cơ quan Hợp tác Quốc tế Nhật Bản (JICA) không chỉ mang đến nguồn lực hỗ trợ mà còn thiết lập một tư duy làm du lịch cộng đồng hoàn toàn mới: Lấy văn hóa bản địa làm gốc và lấy người dân làm trung tâm của mọi sự phát triển.

Triết lý cốt lõi: Khi văn hóa là 'trái tim' của du lịch cộng đồng

Dấu ấn của JICA tại Quảng Ninh không bắt đầu bằng những công trình bê tông đồ sộ hay các khu vui chơi nhân tạo hào nhoáng. Thay vào đó, các chuyên gia Nhật Bản chọn cách tiếp cận thầm lặng nhưng bền bỉ: Nâng cao năng lực cộng đồng. Đây là chìa khóa để giải quyết bài toán sinh kế bền vững cho người dân vùng sâu, vùng xa và hải đảo.

Thay vì áp đặt các mô hình du lịch rập khuôn, JICA hướng dẫn người dân tự khám phá và trân trọng những gì họ đang sở hữu. Đó có thể là một mái nhà cổ của người Tày, một điệu hát Then, hay đơn giản là kỹ thuật đánh bắt hải sản truyền thống. Cách làm này giúp bảo tồn nguyên vẹn bản sắc văn hóa, đồng thời tạo ra những trải nghiệm thực tế độc nhất vô nhị mà khách du lịch quốc tế luôn khao khát tìm kiếm.

Từ biển đảo Quan Lạn đến biên giới Hải Sơn: Những mô hình điểm

Giai đoạn 2022-2024 đánh dấu bước ngoặt tại đảo Quan Lạn (Vân Đồn). Dưới sự dẫn dắt của các chuyên gia, người dân không còn chỉ là những ngư dân thuần túy mà đã trở thành những 'đại sứ văn hóa'. Các tour du lịch như 'Một ngày làm ngư dân' hay khám phá lịch sử nghè Trần Khánh Dư đã biến đời sống thường nhật thành sản phẩm du lịch xanh đầy sức hút.

Tại xã biên giới Hải Sơn (Móng Cái), câu chuyện lại mang một sắc thái khác. Với sự hướng dẫn trực tiếp từ chuyên gia Takayuki Mochizuki, hơn 150 cán bộ và người dân địa phương đã được đào tạo về kỹ năng đón tiếp và quảng bá điểm đến. Những địa danh như Pò Hèn, làng bích họa xóm Họ Đặng hay cột mốc biên giới không còn là những điểm đến tĩnh lặng, mà đã trở thành một phần của chuỗi trải nghiệm văn hóa sống động.

Bình Liêu và khát vọng du lịch bền vững vùng cao

Đến năm 2025, trọng tâm của dự án được mở rộng sang các xã vùng cao như Lục Hồn, Hoành Mô (Bình Liêu). Đây là khu vực có tài nguyên văn hóa cực kỳ phong phú nhưng chưa được khai thác đúng tầm. JICA đã xác định chiến lược không phát triển du lịch đại trà, mà tập trung vào phân khúc khách hàng yêu thích du lịch bền vững.

• Khai thác di sản phi vật thể: Đưa làn điệu đàn tính, nghi lễ cơm mới và các phiên chợ vùng cao vào lịch trình đón khách.
• Bảo tồn cảnh quan: Chú trọng vào rừng chè cổ thụ, rừng hồi và các kiến trúc nhà ở truyền thống của người Dao Thanh Y, người Tày.
• Trải nghiệm thực tế: Khách du lịch được trực tiếp tham gia gặt lúa, làm miến dong, gói bánh coóc mò cùng đồng bào.

Tháng 4/2026, các tour mẫu đón khách Nhật Bản đã chứng minh tính hiệu quả của mô hình này. Du khách không chỉ đến để xem, họ đến để sống cùng cộng đồng. Những hoạt động như trekking rừng chè, ngâm chân lá thuốc hay giao lưu văn nghệ đã tạo nên sợi dây kết nối cảm xúc mạnh mẽ, điều mà các tour du lịch truyền thống khó có thể làm được.

Bài học từ chuyên gia: Công thức 'Thực tế - Thực chất - Thực nghiệm'

Theo ông Lê Minh Thứ, Chủ tịch CLB Du lịch cộng đồng Quảng Ninh, điểm giá trị nhất của dự án JICA chính là sự tỉ mỉ và thực tế. Các chuyên gia Nhật Bản không chỉ nói về lý thuyết mà họ trực tiếp cùng người dân thực hiện từng khâu nhỏ nhất:

• Cách bài trí món ăn: Sử dụng nguyên liệu địa phương nhưng trình bày tinh tế để phù hợp với tiêu chuẩn quốc tế.
• Nghệ thuật kể chuyện: Hướng dẫn người dân cách giới thiệu về phong tục, tập quán một cách tự nhiên và truyền cảm hứng.
• Quản lý Homestay: Đảm bảo vệ sinh, tiện nghi nhưng vẫn giữ được hơi thở của đời sống bản địa.

Đây chính là mô hình du lịch sinh thái dựa vào cộng đồng mà Việt Nam cần nhân rộng. Nó không chỉ tạo ra thu nhập mà còn khơi dậy niềm tự hào dân tộc trong mỗi người dân, khiến họ có ý thức tự giác bảo vệ môi trường và di sản của cha ông.

Lời khuyên cho sự phát triển tương lai

Để du lịch cộng đồng tại Quảng Ninh thực sự cất cánh sau khi dự án của JICA kết thúc, các địa phương cần duy trì tính kết nối giữa cộng đồng và các doanh nghiệp lữ hành chuyên nghiệp. Việc duy trì chất lượng dịch vụ 'thực chất' và không ngừng làm mới câu chuyện văn hóa sẽ là chìa khóa để giữ chân du khách. Hãy nhớ rằng: Trong du lịch cộng đồng, sự chân thành của người dân chính là món quà quý giá nhất dành cho du khách.