Đối với những người yêu văn hóa vùng cao Quảng Ninh, ẩm thực của dân tộc Sán Dìu không chỉ đơn thuần là chuyện ăn uống, mà là cả một nghệ thuật sống được đúc kết từ sự khéo léo, tinh tế và lòng hiếu khách. Trải qua hơn 10 năm gắn bó với các bản làng, tôi luôn trân trọng cách mà người Sán Dìu kết hợp nguyên liệu tự nhiên để tạo nên những món ăn mang đậm hơi thở núi rừng.

Sự cầu kỳ trong những món ăn truyền thống

Người Sán Dìu coi trọng việc ăn uống như một cách thể hiện sự hiếu kính với tổ tiên và tình cảm với khách quý. Sự sáng tạo của họ thể hiện rõ qua các cách chế biến đa dạng: xào, hấp, đồ, bung, hầm cho đến những món cần sự kiên nhẫn như vùi hay nướng.

• Khau nhục: Đây được xem là 'vua' của các món ăn ngày lễ, Tết. Thịt ba chỉ được chọn lọc kỹ, sau khi luộc chín thì xăm bì, phết mật ong rồi rán vàng. Phần nhân là sự hòa quyện của hơn 40 loại gia vị như thảo quả, địa liền, nấm hương và rau thàu xôi, tạo nên hương vị khó quên.
• Bánh bạc đầu: Món bánh đòi hỏi kỹ thuật cao từ khâu giã gạo nếp trong cối đá đến việc luộc bột nhiều lần để đạt độ dẻo mịn. Nhân bánh là sự kết hợp của vừng, lạc và đường phên, tượng trưng cho sự gắn kết gia đình.
• Bánh chưng gù: Một biểu tượng của sự khéo léo với hình dáng sáu góc cân đối, đòi hỏi người phụ nữ phải có đôi bàn tay tài hoa và sự tập trung cao độ khi gói.

Nghệ thuật sử dụng nông sản và thảo dược

Người Sán Dìu rất giỏi trong việc tận dụng thảo mộc tự nhiên để nâng tầm món ăn. Điển hình như món xôi đen dùng trong dịp Thanh minh. Thay vì dùng phẩm màu, đồng bào sử dụng lá sau - một loại lá rừng đặc hữu - giã nhỏ lọc lấy nước cốt để nhuộm gạo nếp cái hoa vàng, tạo nên hương vị thanh tao, tốt cho sức khỏe.

Bên cạnh đó, các loại đồ uống cũng là một phần không thể thiếu. Rượu Sán Dìu không chỉ là thức uống, mà còn là bài thuốc. Đặc biệt là rượu mật mía, được chưng cất từ bã mía ép kiệt, tạo nên dư vị ngọt nồng đặc trưng, rất tốt cho phụ nữ sau sinh.

Văn hóa ứng xử trên mâm cơm

Khi ngồi vào mâm cơm cùng gia đình người Sán Dìu, bạn sẽ cảm nhận rõ rệt nét đẹp 'kính trên nhường dưới'. Cách bài trí món ăn cũng tuân thủ nguyên tắc: món ngon nhất luôn được đặt ở vị trí trung tâm, gần người cao tuổi nhất. Người trẻ luôn mời cơm và gắp những miếng ngon cho người lớn, người lớn lại nhường phần cho trẻ nhỏ. Đó chính là sợi dây gắn kết cộng đồng bền chặt nhất.

Mẹo nhỏ cho du khách khi thưởng thức ẩm thực Sán Dìu:

• Hãy thử món cháo loãng truyền thống nếu bạn có dịp ghé thăm nhà vào buổi sớm, đây là món ăn giải nhiệt và bổ dưỡng rất phổ biến.
• Nếu được mời dùng rượu, hãy thưởng thức từ từ để cảm nhận được sự tỉ mỉ trong quá trình ủ men thủ công.
• Đừng ngần ngại hỏi thăm các bà, các mẹ về bí quyết chọn lá sau hay cách gói bánh, họ sẽ rất tự hào khi chia sẻ về văn hóa dân tộc mình.

Ẩm thực Sán Dìu không chỉ là di sản của quá khứ mà vẫn đang được gìn giữ, phát triển như một phần không thể tách rời của bức tranh văn hóa Quảng Ninh đa sắc màu. Nếu có dịp ghé thăm các bản làng của người Sán Dìu, hãy dành thời gian để thưởng thức những món ăn này, bạn sẽ hiểu vì sao họ luôn tự hào về bản sắc riêng của mình.